İNCELEME · TR
SİNEMA
Bir Başkadır: İçimizdeki Terörist

Berkun Oya'nın Bir Başkadır dizisinin ikinci sezonu yayınlandı. İlk sezon Türkiye'de neredeyse çığır açmış bir yapımdı. İkinci sezonu izlerken ve sonrasında yapılan yorumları dinlerken bende başka bir düşünce oluştu. Dizinin politik gerçekliği sahneleme biçimi oldukça belirgin olsa da, farklı katmanları arasındaki ilişkiyi tek bir siyasi hükme bağlamak kolay değil. Bunun izleyicilerde bir tür huzursuzluk, hatta tamamlanmamışlık hissi yarattığını düşünüyorum. Sanki dizinin belirli bir siyasi pozisyonla daha açık biçimde hizalanmasını, bize nerede duracağımızı söylemesini bekliyoruz.
Bunun nedenini anlayabiliyorum. Çok sert siyasi dönemlerden geçiyoruz. İnsanların bir taraf belirleme, nerede durduğunu gösterme, karşısındakini tanımlama ihtiyacı var. Bu ihtiyaç yalnızca politik eylem alanında değil, sanat yapıtlarını değerlendirme biçimimizde de kendini gösteriyor. Ancak bence Bir Başkadır'ın asıl değerlerinden biri, tam da bu tür bir konumlandırma ihtiyacına kolayca karşılık vermemesinde yatıyor.
Berkun Oya'nın Türkiye'yi yansıtma biçimi, özellikle birinci sezonda, oldukça sıra dışıydı. Dini, ekonomik, ahlaki ve duygusal olarak ayrışmış karakterlerin birbirleriyle temasını anlatıyordu. Hikâyenin asıl gücü de bu teması çatışmalarıyla, yarattığı sempatiyle ve zaman zaman irritasyonuyla birlikte kurmasındaydı. Dindar bir seyircinin kendi önyargıları ve üstten bakışıyla yüzleşen laik bir karakterle karşılaşması ya da kendi mahallesindeki bastırılmış kin, öfke ve sıkıntılarla yüzleşmesi de bu deneyimin bir parçasıydı. Karakterleri anlamak için onları sevmek veya onaylamak gerekmiyordu. Onlarla karşılaşmak, kendi düşünsel konfor alanının dışına çıkmak için yeterliydi.
İkinci sezonun benim için yaptığı en önemli vuruş ise başka bir yerde. Ben buna tırnak içinde "içimizdeki esas teröristler" diyorum. Burada yalnızca devlet şiddetini değil, farklı toplumsal ilişkiler içinde yeniden üretilen şiddet ve tahakküm biçimlerini görüyoruz. Üstelik bunlar çoğunlukla erkek karakterler üzerinden, farklı motivasyonlarla ortaya çıkıyor.
Örneğin imam, sürekli konuşarak ve kendi kavramsal meselelerini Meryem'in üzerine boca ederek onunla paylaştığı alanı domine ediyor. Meryem'in terapi odasında bu tavrı, abisinin bağırarak onu susturmasına benzetmesi oldukça çarpıcı; volüm ve tavır farklı olsa da etkisi aynı. Bir şeyleri anlatma kaygısı zamanla onun egosuna dönüşüyor. YouTube izlenme sayılarını sayarken gördüğümüz üzere, bu artık o kadar da masumane bir mesele değil. Muzaffer karakteri ise olabildiğince stereotipik bir devlet, din ve eril şiddet figürü. Kendisine ve ailesine uyguladığı şiddet üzerinden iç çatışmasını görüyoruz.
Sonra korumacılık kisvesi altında bağırıp çağıran abi karakteri var. Çetrefilli bir karşılaşmayı küfür kıyamet bir çatışmaya girmeden çözemeyen, ardından imajı ve tanınırlığının getirdiği baskı üzerine kaygılanan bir gazeteci var. Gazetecinin kamusal görünürlüğü, onu daha soğukkanlı ya da sorumlu bir davranışa yöneltmek yerine, kendi imajını koruma kaygısına dönüşüyor. Bir de kendisi sinsice ajanlık yaparken eril cesaret ve gurur söylemiyle kabaran taksici karakteri var. Burada şiddet yalnızca bireysel bir davranış değil, mahalle ve akran ilişkileri içinde beslenen, gözetleme ve ihbarı bir tür erkeklik performansına dönüştüren bir mekanizma olarak karşımıza çıkıyor. Her an, hiç beklemediğimiz bir şekilde, bir taksiye bindiğimizde karşılaşabileceğimiz bir şiddeti gösteriyor. Bu karakterlerin her biri farklı bir yerden, farklı bir motivasyonla hareket ediyor. Ancak hepsinin ortak noktası, başkalarının hayatları üzerinde yıkıcı bir tahakküm kurmaları.
Terörist, iktidarların çoğu zaman karşısında konumlandığı şeyi adlandırmak için kullandığı bir kelime. Oysa şiddet yalnızca ilan edilmiş düşmanlarda, örgütlerde ya da siyasi aktörlerde değil; eril ilişkilerde, egolarımızda, başkalarını kontrol etme arzumuzda ve kendini korumak adına giderek vahşileşen sistemlerde de yeniden üretiliyor. Belki de asıl mesele, şiddeti yalnızca dışarıda ararken kendi içimizde ve ilişkilerimizde nasıl normalleştirdiğimizi göremememiz.
Bugün iktidarın elinde yoğunlaşan şiddet kadar, kendi çevremizde, birlikte mücadele ettiğimiz insanlarda, hatta sevgi ilişkilerimizde yeniden ürettiğimiz şiddetle de yüzleşmek zorundayız. İçinde büyüdüğümüz kültür, alışkanlıklarımız ve içselleştirdiğimiz güç ilişkileri, politik olarak karşı çıktığımız şeyleri kendi ilişkilerimizde yeniden üretmemize neden olabiliyor. Dizideki karakterleri de benliklerini, egolarını ve varoluşsal bütünlüklerini koruma çabalarının ürettiği tahakküm üzerinden okuyabiliriz. Şiddetin farklı ölçeklerde ortaya çıkması, biçimleri ve sorumlulukları arasındaki farkı ortadan kaldırmadan, mikro ve makro arasındaki sürekliliği görünür kılıyor. Mikro tahakküm, makro siyasi şiddetin eşdeğeri değildir; fakat makro tahakkümün kültürel olarak sürdürülebilir olmasını sağlayan ilişkisel alışkanlıklarla kesişebilir. Belki de bu yüzden politik pusulamız şaşıyor ve sürekli bir düşman arayışına giriyoruz. Amerika mı düşman, İran mı, İsrail mi? Dindarlar mı, AKP mi, laikler mi, Kemalistler mi, teknokratlar mı? Sağ mı, sol mu, gizli cemiyetler, uzaylılar ya da boyutlar arası varlıklar mı? Her seferinde bir yüz, bir kimlik, bir siyasi pozisyon belirlemek istiyoruz. Oysa dizi aynayı bize çeviriyor. Ben bu meselenin adına "içimizdeki terörist" diyorum. Esas mesele kimin düşman olduğu değil; kendi içimizden çıkan, kültürel, toplumsal ve kişisel dinamiklerle yeniden üretilen şiddet ve tahakküm.
Diziyi yorumlarken sürekli belirli siyasi pozisyonlardan birine çekmeye çalışmak, yorum yapanların çoğunda bir tür huzursuzluk ve hoşnutsuzluk sezdiriyor bana. Sanki izleyici, dizinin kendisine bir cevap vermesini, bir taraf göstermesini bekliyor. Oysa dizi, düşmanı kolayca tanımlayabileceğimiz, kendimizi onun karşısında konumlandırabileceğimiz bir yer sunmuyor. Belki de yarattığı huzursuzluk tam olarak buradan geliyor.
Bir şeyi anlamak için onu mutlaka tanıdığımız bir kategoriye yerleştirmek zorunda mıyız? Yoksa bazen anlamak, henüz kategorize edemediğimiz bir deneyimin içinde kalabilmeyi de gerektirir mi? Mevcut siyasi ve toplumsal kategorilerimiz dünyayı anlamlandırmak için önemli araçlar, ancak deneyimin tamamını açıklamaya yetmiyorlar. Bir insan aynı anda hem mağdur hem fail olabilir. Kendini özgürlükçü olarak tanımlayan biri kendi yakın ilişkilerinde tahakküm üretebilir. İyi niyetle başlayan bir davranış, başka birinin hayatını kısıtlayan bir şeye dönüşebilir. İnsan deneyimi bu tür çelişkilerle dolu.
Elbette politik duruşların ve politik eylemin önemli olduğunu düşünüyorum. Ancak politik olanın her zaman mevcut siyasi pozisyonların ve kategorilerin içine sığması gerektiğini düşünmüyorum. Karşılaştığımız her çıkmazın da yalnızca politik bir karşılığı olmayabilir. Bir sanat yapıtından, karakterleri, diyalogları ve sahneleri aracılığıyla belirli bir politik çizgiyle tutarlı, hatta onunla hizalanmış bir bütünlük sergilemesini beklemek, onu bir tür politik hüküm üretmeye zorlamak anlamına gelebilir. Politik duruş, geçmiş deneyimlerden, kolektif hafızadan, verilmiş kararlardan ve yargılardan besleniyor; bir şeyin işe yarayıp yaramayacağına ilişkin birikimler üzerinden şekilleniyor. Oysa henüz bir eylem ya da politik pozisyon olarak karşılık bulmamış deneyimleri algılayan başka bir yüzümüzün de olması gerekiyor. Bence bazı sanat işleri tam da bu nedenle değerli. Çünkü varlığımızın bütün alanlarını politik eylemin gerekliliklerine mahkûm etmeden, henüz anlamlandıramadığımız şeylerle temas kurmamıza imkân veriyorlar.
Bir Başkadır'ın ikinci sezonunun belirsizlik içinde ve ani bir bitişle sona ermesi de bu açıdan anlamlı geliyor bana. Bir şeylerin değişmesine dair umutlarla birlikte çaresizlik ve umutsuzluğun da bulunduğu bir eşik hâli içindeyiz. Bir yandan değişim istiyoruz, diğer yandan değişimin nasıl gerçekleşeceğini, nereye varacağını veya neyin yerini neyin alacağını bilmiyoruz. Dizi tam da bu eşikte bitiyor.
Berkun Oya'nın gözlem yeteneği, sinematografisi, oyunculuklar ve daha önce çok fazla temas edilmemiş meselelere temas etmesi elbette önemli. Ancak dizinin asıl başarısı, bizi hazır kategorilerle çözemediğimiz bir deneyimin içinde bırakabilmesinde yatıyor. Belki de bir sanat yapıtıyla karşılaşmanın değeri, bize ne düşüneceğimizi söylemesinde değil, düşüncenin henüz yerleşmediği, hatta zaman zaman huzursuz edici olan bir alanı açık tutmasında. Bu alanı hemen bir siyasi hükümle kapatmak yerine içinde kalabilmek, bazen yeni bir şey düşünmenin başlangıcı olabilir.